Jaskinie i sztolnie Czarnorzecko-Strzyżowskiego Parku Krajobrazowego



Czarnorzecko-Strzyżowski Park Krajobrazowy został utworzony w 1993 r. Obejmuje on część Pogórza Karpackiego położonego pomiędzy dolinami dwóch rzek: Wisłoki i Stobnicy. Najciekawsza i najwyższa jest środkowa część parku, którą tworzą zbudowane z piaskowców istebniańskich masywy Królewskiej Góry (554 m n.p.m.) i Suchej Góry (585 m n.p.m.). Na południowy zachód od nich znajduje się pas, nieco niższych, lecz nie mniej ciekawych wzgórz z charakterystycznymi wychodniami piaskowców ciężkowickich. Tworzą one kilka zgrupowań, z których najpiękniejsze i najbardziej znane są Skałki Czarnorzeckie.

Rozmieszczenie jaskiń i sztolni Czarnorzecko-Strzyżowskiego Parku Krajobrazowego
Rozmieszczenie jaskiń i sztolni Czarnorzecko-Strzyżowskiego Parku Krajobrazowego

Na terenie Czarnorzecko-Strzyżowskiego Parku Krajobrazowego udokumentowano dotąd 14 jaskiń i schronisk podskalnych oraz 18 obiektów pochodzenia sztucznego. Wszystkie obiekty zinwentaryzowali w latach 1988-2002 członkowie Speleoklubu Beskidzkiego (do 2001 r. Speleoklubu Dębickiego): T. Mleczek, K. Pieniądz, B. Szatkowski, E. Marszałek.

Jeden z otworów Mohutnej Szczeliny
Jeden z otworów Mohutnej Szczeliny (fot. T. Mleczek)

Wszystkie zinwentaryzowane jaskinie i schroniska podskalne w Czarnorzecko-Strzyżowskim Parku Krajobrazowym powstały w  wyniku procesów erozyjno-wietrzeniowych zachodzących w obrębie skałek piaskowca ciężkowickiego. Niektóre jaskinie i schroniska tworzą wysokie i wąskie szczelinowe korytarze, powstałe wzdłuż powierzchni spękań. W wielu obiektach widoczne są również okazałe nisze pod okapami. Ponad połowa jaskiń i schronisk znajduje się w obrębie powstałego w 1957 r. rezerwatu przyrody „Prządki”. Największą jaskinią na opisywanym terenie jest zinwentaryzowana w 1998 r. Mohutna Szczelina, która ma 21 metrów długości i 13 metrów deniwelacji (Mleczek T. 1999a; b; c; f).

W Mohutnej Szczelinie
W Mohutnej Szczelinie (fot. T. Mleczek)

Większość jaskiń i schronisk podskalnych była znana od dawna. Wzmianki dotyczące kilkunastu obiektów można znaleźć w przewodnikach (Huchla K. 1984), przy opisach rzeźby skałek (Świdziński H. 1933; Alexandrowicz Z. 1987) i dróg wspinaczkowych (J. Czyż 1993).

W Smoczej Jamie
W Smoczej Jamie (fot. T. Mleczek)

Drugą grupą obiektów są pozostałości wyrobisk powstałych w wyniku podziemnej eksploatacji piaskowców, którą prowadzono od 19. wieku w okolicach Węglówki i Czarnorzek (Mleczek T. 1999a; f). Sztolnie te występują w piaskowcach dolnych warstw istebniańskich. Po zakończeniu w nich wydobycia, w sztolniach nastąpiły zawały i przemieszczenia skał. W wyniku tych procesów, trudno jest obecnie odtworzyć pierwotny kształt korytarzy. W wyjątkiem kilku dobrze zachowanych sztolni (nad Czają I, w Suchej Górze I i II), większość z nich przypomina naturalne jaskinie. Z tego powodu często tak były błędnie opisywane (Wiśniewski W. W. 1993b; Jaskinie Polskich Karpat Fliszowych. Tom 3. 1998).

Otwory Jaskini Garaż
Otwory Jaskini Garaż (fot. T. Mleczek)

Największymi tego typu obiektami na opisywanym obszarze są: Sztolnia Wesoła (75 m długości) i Jasna Sztolnia (50 m długości). Ta ostatnia jest nawet zlokalizowana na mapach turystycznych tego terenu i wymieniana w przewodnikach turystycznych (Kłos S. 1973; 1988; Okoń M 1987).
W sztolniach występuje interesująca fauna, w tym liczne nietoperze (Mleczek T. 1996a; b; 1999e; f;  Mleczek T. i in. 1994; Mleczek T.; Baczyński P. 1999a; 1999b). Ciekawostką też jest podziemne jezioro znajdujące się w Sztolni w Suchej Górze II.
Sztolnie są prawnie chronione jako stanowiska dokumentacyjne (Mleczek T. 1999d, Mleczek T, Marszałek E. 2001).

Opisy inwentarzowe jaskiń i sztolni  zinwentaryzowanych do 1998 r. opublikowano w 3. tomie Jaskiń Polskich Karpat Fliszowych (1998). Wyniki najnowszych prac inwentaryzacyjnych zawiera biuletyn "Jaskinie Beskidzkiego" (Mleczek T. 1999c) oraz materiały Sympozjum Speleologicznego w Bartkowej (Mleczek T, Marszałek E. 2001) . Ponadto w opracowaniu wykonanym dla potrzeb Zespołu Karpackich Parków Krajobrazowych (Mleczek T. 1999f) znajdują się opisy wszystkich zinwentaryzowanych dotychczas obiektów jaskiniowych oraz sztolni.

W Sztolni nad Czają I (fot. T. Mleczek)Otwór Sztolni nad Czają I (fot. T. Mleczek)Motyl szczerbówka ksieni i pająk Meta sp. (fot. T. Mleczek)Kolonia mopków (fot. T. Mleczek)

Wykaz jaskiń i schronisk podskalnych Czarnorzecko-Strzyżowskiego Parku Krajobrazowego
L.p. Nazwa Nr inwentarzowy Długość
[m]
Deniwelacja
[m]
1 Schronisko w Półkuli (J8) K.Pd-01.01 5 ok. 5
2 Schronisko Orzechowe (J16; J. Orzechowa) K.Pd-01.02 7 niewielka
3 Schronisko pod Amantem (S. pod Ptakiem Górne; S. pod Ptakiem Dolne; J19) K.Pd-01.03 9 3
4 Schronisko w Herszcie (J20; J. Madejowa) K.Pd-01.04 7 ok. 2
5 Schronisko w Madeju (J. w Pękniętej Turni; J21) K.Pd-01.05 12 ok. 2
6 Jaskinia Garaż (S. Garaż; J7) K.Pd-01.06 14 3
7 Smocza Jama (J4) K.Pd-01.07 9 niewielka
8 Schronisko w Leśnej Turniczce K.Pd-01.21 5 niewielka
9 Korytarz do Studni (J14) K.Pd-01.22 4 niewielka
10 Świńskie Okno (J9) K.Pd-01.23 3 niewielka
11 Mohutna Szczelina K.Pd-01.24 21 13
12 Okap pod Gwiazdami K.Pd-01.25 7 niewielka
13 Schronisko Trybuna K.Pd-01.26 8 niewielka
14 Obły Korytarz K.Pd-01.27 3 1,5

 

Wykaz sztolni Czarnorzecko-Strzyżowskiego Parku Krajobrazowego
L.p.

Nazwa

Nr
inwentarzowy
Długość
[m]
Deniwelacja
[m]
A Jasna Sztolnia (J. w Węglówce I; J. Jasna) K.Pd-01.08S 50 -5
B Pustelnia (J. w Węglówce II; J. Pustelnia) K.Pd-01.09S 20 7 (-5,5; +1,5)
C Schronisko w Węglówce I K.Pd-01.10S 5 niewielka
D Sztolnia Wesoła (J. Wesoła) K.Pd-01.11S 75 -6
E Schronisko w Węglówce II K.Pd-01.12S 3 niewielka
F Schronisko w Węglówce III K.Pd-01.13S 3 niewielka
G Schronisko w Węglówce IV K.Pd-01.14S 6 niewielka
H Schronisko w Węglówce V K.Pd-01.15S 7 ok. -3
I Schronisko w Węglówce VI K.Pd-01.16S 5 niewielka
J Sztolnia Nelsona (J. Nelsona) K.Pd-01.17S 25 -5
K Sztolnia Zawaliskowa (J. Zawaliskowa) K.Pd-01.18S ok. 10 ok. -3
L Sztolnia w Suchej Górze I K.Pd-01.19S 17 ok. 5
M Sztolnia w Suchej Górze II K.Pd-01.20S 20 ok. 6
N Sztolnia nad Czarnym Potokiem I K.Pd-01.28 S 6 niewielka
P Sztolnia nad Czarnym Potokiem II K.Pd-01.29 S 12 niewielka
Q Sztolnia nad Czają I K.Pd-01.30 S 20 6
R Sztolnia nad Czają II K.Pd-01.31 S 20 7
S Biedna Sztolnia K.Pd-01.32 S 5 niewielka

 


PIŚMIENNICTWO:


 Alexandrowicz Z. 1987. Przyroda nieożywiona Czarnorzeckiego Parku Krajobrazowego. Ochrona Przyrody 45: 263-292.

Czyż, J., 1993. Skałki Czarnorzeckie. Prządki. Kamieniec. Przewodnik wspinaczkowy: 1-116; Rzeszów.

Huchla K. 1984. Odrzykoń, Prządki i okolice. Rzeszów.

Kłos S. 1973. Województwo rzeszowskie. Przewodnik. Wyd. II. Warszawa.

Kłos S. 1988. Bieszczady i pogórze. Panorama turystyczna. Warszawa.

Kubit R. 1996. Karpackie trasy rowerowe. Pogórze Dynowskie - śladami Zamieszańców. Prządkowiec 9: 24-27.

Jakubowski K. 1971. Skalne zabytki. Warszawa.

Jaskinie Polskich Karpat Fliszowych. Tom 3. Jaskinie Beskidu Niskiego, Pogórza Dynowskiego, Gór Sanocko-Turczańskich, Bieszczadów (red. M. Pulina) 1998. Warszawa.

Mleczek T. 1996a. Dekada Spisu Nietoperzy '96 w Beskidzie Niskim i Pogórzu Karpackim. Prządkowiec 12: 24-25.

Mleczek T. 1996b. Dekady Spisu Nietoperzy w Beskidzie Niskim i Pogórzu Karpackim w latach 1991-1996. Zacisk 12.

Mleczek T. 1999a. Jaskinie i sztolnie Czarnorzecko-Strzyżowskiego Parku Krajobrazowego. Jaskinie 2(15): 20-21.

Mleczek T. 1999b. Mohutna Szczelina - nowa fliszowa jaskinia. Góry i Alpinizm 6/1999: 15-16.

Mleczek T. 1999c. Uzupełnienie jaskiń Pogórza Dynowskiego. Jaskinie Beskidzkie 2/1999: 13-18.

Mleczek T. 1999d. Sztolnie koło Węglówki pod ochroną. Jaskinie Beskidzkie 2/1999: 9.

Mleczek T. 1999e. Dekada Spisu Nietoperzy w Beskidzie Niskim i na Pogórzu Karpackim w 1999 r. Jaskinie Beskidzkie 2/1999: 17-20.

Mleczek T. 1999f. Jaskinie Czarnorzecko-Strzyżowskiego Parku Krajobrazowego. Arch. Zespołu Karpackich Parków Krajobrazowych w Krośnie.

Mleczek T., Baczyński P. 1999a. Dekada Spisu Nietoperzy we wschodniej części Beskidów Zachodnich i Pogórza Karpackiego w 1998 r. Jaskinie Beskidzkie 1/1999: 15-18.

Mleczek T., Baczyński P. 1999b. Dekada Spisu Nietoperzy DSN '99 w Beskidzie Niskim i Pogórzu Karpackim. Materiały konferencyjne, XIII Ogólnopolska Konferencja Chiropterologiczna, Błażejewko, 5-7 XI 1999: 33; PTOP "Salamandra" Poznań.

Mleczek T.; Szatkowski B.; Węgiel W. 1994. Zimowe spisy nietoperzy w Beskidzie Niskim i Pogórzu Karpackim. Zimowe spisy nietoperzy w Polsce: 1988 - 1992. Wyniki i ocena skuteczności (red. B. W. Wołoszyn): 123 - 129. Publikacje Centrum Informacji Chiropterologicznej ISEZ PAN. Kraków.

Mleczek T., Marszałek E. 2001. Sztolnie w okolicach Czarnorzek. Materiały 35. Sympozjum Speleologicznego, Bartkowa, 26-28.10.2001: 35-36. Kraków.

Okoń M. 1987. Beskidy. Część wschodnia. Beskid Niski, Bieszczady i ich pogórza. Warszawa - Kraków.

Świdziński H. 1933. "Prządki" - skałki piaskowca ciężkowickiego pod Krosnem. Zabytki Przyrody Nieożywionej 2.

Wiśniewski W. W. 1993a. Polskie Beskidy. 214 zinwentaryzowanych jaskiń. Góry 6: 40.

Wiśniewski W. W. 1993b (wyd. 1994). 315 jaskiń w Polskich Beskidach. Góry 8: 46-47.

Tomasz Mleczek
1999, 2002

Przeczytaj również:
Pozwólmy zwisać nietoperzom. VII Międzynarodowa Noc Nietoperzy w Czarnorzekach

Strona głównaDo góry